اجتماعى در تمام جهان اسلام انتشار يافته بودند ، به همين دليل حذف آنها ممكن نبود ، همان گونه كه شيوع مذاهب ديگر نيز موجب مشكلات فراوانى مىشد . لذا فقها و حكّام وقت دست به دست هم دادند كه با هر كس كه سخنى از غير اين چهار مذهب بگويد به شدّت مقابله كنند ، و عجب اين كه اين مسأله در قرن هفتم اتّفاق افتاد . در مصر در سال 665 و در بغداد در سال 631 ، شروع شد به طورى كه در سال 645 مدرّسان مدرسهء معروف « مستنصريّه » تصميم گرفتند كه غير از اين چهار مذهب را نپذيرند و آنچه غير از آن است تحريم كنند . بدين ترتيب هفت قرن بعد از ظهور اسلام و گرم بودن بازار اجتهاد و آزادى فقها ، درهاى اجتهاد بسته شد و همهء فقها به صورت مقلّدانى براى اين چهار فقيه در آمدند ، و استقلال فقهى خويش را از دست دادند . و اين نبود مگر به خاطر انحرافى كه در همان قرن اوّل واقع شد . عترت و اهل بيت كه يكى از دو ثقل عظيم بودند كنار گذاشته شدند و باب قياس و استحسان و اجتهاد به رأى ، گشوده شد و آن همه آراى ضدّ و نقيض و پر از هرج و مرج ظاهر گشت و همه به عنوان حكم اللّه تلقّى شد و حتّى با نهايت تأسّف ، مكتب اهل بيت در رديف يكى از مذاهب چهارگانه نيز قرار نگرفت . « 1 » در حقيقت آن انحراف نخستين سبب پيدايش اين بدعت بزرگ شد ، بدعتى كه چاره‌اى جز آن نبود . 3 - هرج و مرج فقهى و قضايى كه از وجود آراى متضاد و متعدّد ، گاه به عدد مجتهدين ، در يك مسأله به وجود مىآيد ، و بىشك مشكلات آن از مشكلات

--> ( 1 ) براى توضيح بيشتر به كتاب « توضيح الرشاد في تاريخ عصر الاجتهاد » نوشتهء محدث محقّق ، مرحوم « حاج شيخ آقا بزرگ طهرانى » مراجعه فرماييد .